door Frank de Jong

Enkele weken geleden was ik van plan om IFR naar de UK te vliegen. Omdat mijn passagiers nog wel graag wat bollenvelden wilden zien en fotograferen had ik besloten om tot Zeeland VFR te vliegen en ter hoogte van Haamstede (HSD) IFR te gaan en dan naar de UK te reizen. Bij vertrek van Lelystad bleek dat LVNL een ander plan voor mij had. Ik moest onmiddellijk na take-off inbound SPY (Spijkerboor) vliegen en klimmen naar FL040 zodat ik meteen IFR was. Zo hielden ze me aardig druk met vectors en nieuwe waypoints waardoor ik mijn handen vol had aan het vliegen, hoogte houden en navigeren. Pas ter hoogte van Rotterdam had ik weer wat tijd om ook de uitgebreidere cockpitchecks te doen en tot mijn grote schrik was de koolmonoxide detector helemaal zwart geworden.

Iedere piloot leert tijdens zijn opleiding over de gevaren van koolmonoxide. Toen ik dus dat zwarte “pilletje” zag, dacht ik meteen: “dat is niet goed”. Eerst maar even checken of de kachel uit was en de defroster dicht. Daarna alle vents in de Piper open zodat we in ieder geval veel lucht binnen kregen. Dat was best koud, maar je moet wat….

En dan ga je denken. Hoe erg is dit? Welk gevaar loop ik? Wat zijn de symptomen van een koolmonoxidevergiftiging? Het lijstje dat ik zo kon oprakelen was:

  • Hoofdpijn: geen last van
  • Droge mond: eh ja, maar dat heb ik altijd als ik vlieg
  • Duizeligheid: geen last van
  • Slaperigheid: geen last van
  • Verwardheid: nee, ik was juist op en top alert!

Ik vroeg mij ook af hoe die CO detector werkt. Ik wist dat hij voor de start oranje was (checklist) en nu was hij zwart. Wanneer is hij precies zwart geworden? Betekent dit dat er NU koolmonoxide in de cockpit is of is het gevaar al geweken? Kleurt dat ding überhaupt terug naar oranje als het gevaar geweken is? Ik concludeerde in ieder geval dat er twee dingen aan de hand konden zijn: ofwel het CO niveau was nog steeds gevaarlijk, ofwel ik had geen werkende detector meer. Voor mij allebei een goede reden om de vlucht af te breken. Ik heb Dutch Mil gevraagd om te diverten naar Lelystad (ik hing bij Vlissingen) en een Cloud Break aangevraagd. Ik wilde graag in de buurt zijn van alle groene velden onder mij om eventueel daar te kunnen landen. Bij terugkomst op Lelystad heb ik met allerlei mensen gesproken en het viel mij op dat er veel onbekendheid is over dit onderwerp. Zelfs mensen die bij mij de superheldenstatus hebben als het op vliegen aankomt bleken veel dingen niet precies te kunnen uitleggen. Ik ben er daarom maar eens in gedoken en ik heb de volgende informatie verzameld:

Wat is koolmonoxide?

Koolmonoxide is de algemeen gebruikte naam voor koolstofmonoxide (CO). Het wordt ook wel kolendamp genoemd, hoewel het niet uitsluitend door de verbranding van kolen ontstaat. Eén koolstofatoom (C) is verbonden met één zuurstofatoom (O) (mono = een, oxide = zuurstof). Het kleurloze gas ontstaat meestal door onvolledige verbranding van organisch materiaal zoals hout, papier, kolen en aardolieprodukten zoals o.a. benzine. Door onoordeelkundige behandeling van kachels, waardoor de rook geen uitweg heeft, of door slechte afstelling van geisers, komen er nog steeds veel dodelijke koolmonoxidevergiftiging gevallen voor.

Wat is koolmonoxidevergiftiging?

Koolmonoxidevergiftiging of kolendampvergiftiging, ernstige vergiftigingsverschijnselen, soms eindigend met de dood, ten gevolge van een ophoping van koolmonoxide (CO) in het lichaam. Indien er koolmonoxide in de lucht voorkomt wordt dit in het lichaam opgenomen door de binding die het in de longen aangaat met de bloedkleurstof.

Bijna alle koolmonoxide die via de longen het lichaam binnenkomt, wordt gebonden aan de bloedkleurstof (hemoglobine, Hb) en vormt daarmee de stabiele verbinding COHb. De bloedkleurstof is daardoor niet meer in staat zuurstof te binden. Ontstaat slechts weinig COHb dan wordt de zuurstofvoorziening van de weefsels niet verstoord. Het slagaderlijk bloed bevat ca. 20 volumeprocent met zuurstof verzadigde bloedkleurstof en het aderlijk bloed nog ca. 15 volumeprocent, waardoor een vrij grote veiligheidsmarge bestaat. De weefsels hebben onder normale omstandigheden ca. 5 volumeprocent zuurstof nodig.

Wat zijn de symptomen van koolmonoxidevergiftiging?

De symptomen zijn grotendeels afhankelijk van de mate van blootstelling. Bij een milde blootstelling aan CO zul je “griepachtige verschijnselen” ervaren zoals:

  • Hoofdpijn
  • Vermoeidheid / Gapen
  • Braken
  • Misselijkheid

Bij een zwaardere blootstelling zijn de symptomen meteen een stuk ernstiger:

  • Bonzende hoofdpijn
  • Duizeligheid
  • Ademhalingsproblemen
  • Verhoogde hartslag
  • Problemen met zien

Als het koolmonoxidegehalte van de lucht zo hoog is dat er te veel COHb ontstaat dan treden snel ernstige verschijnselen op, zoals bewusteloosheid door zuurstoftekort van de hersenen.

De detector

In veel vliegtuigen wordt gebruik gemaakt van de hiernaast afgebeelde detector. Deze detector verkleurt naar gelang de hoeveelheid koolmonoxide. Als de concentratie CO terug loopt zal ook de kleur van de detector weer veranderen. Dit proces verloopt echter zeer langzaam en kan 2 tot 8 uur duren. Hoeveel CO is er nu nodig om de detector te laten verkleuren?  Daarvoor heb ik even de spec sheet erbij gezocht en daarin staat een tabelletje dat aangeeft bij hoeveel PPM (parts per million) CO er in de lucht moeten zitten gedurende een bepaalde tijd om de detector te laten verkleuren. Je ziet dat bij een hoge concentratie de kleur razendsnel verschiet, volledig in lijn met het potentiële effect op de gezondheid van de personen in het vliegtuig.

In dezelfde spec sheet vond ik ook een mooi tabelletje dat aangeeft hoe bij een “normaal gezond mens” de symptomen verlopen als gevolg van de opname van koolmonoxide. Opvallend is dat je bij zeer hoge concentraties blijkbaar binnen een paar minuten bewusteloos kunt zijn (of erger).

Wat maakt koolmonoxide zo tricky?

Zoals al eerder gezegd: koolmonoxide is reukloos. Je merkt dus niet dat het aanwezig is. Omdat in een vliegtuig de koolmonoxide eigenlijk vooral uit de uitlaatgassen komt, ZOU het kunnen zijn dat je uitlaatgassen ruikt, maar dat hoeft dus niet het geval te zijn. Het is daarom van belang om regelmatig je CO detector te checken. Ik heb gemerkt dat er vliegtuigen zijn waarin een CO detector ontbreekt en ook dat er nog best veel piloten zijn die “dat ding eigenlijk nooit checken”

Omdat koolmonoxide zich aan de hemoglobine bindt tot een stabiele verbinding, wordt het slechts zeer langzaam weer uitgescheiden. In de praktijk wordt nagenoeg alle koolmonoxide die in je longen terecht komt opgenomen in het bloed. Het effect is dan ook dat zelfs kleine concentraties tot een vergiftiging zullen leiden, als ze maar lang genoeg aanhouden.

Toen ik geconfronteerd werd met de CO detectie was één van mijn gedachten: “had ik mijn saturatiemeter maar bij me”. Na wat onderzoek kwam ik erachter dat een saturatiemeter, die je normaal gebruikt om te kijken of je nog voldoende zuurstof in je bloed hebt als je hoog vliegt, geen enkele zin heeft om te checken of je nog veilig bent met koolmonoxide. Het kan zelfs zijn dat je saturatiemeter hoger aangeeft dan je normaal zou verwachten.

Is je CO meter eenmaal verkleurd, dan kleur hij slechts langzaam weer terug. Het geeft je dus geen enkele indicatie meer of je inmiddels weer “veilig” bent. Er is dus maar 1 veilige keuze en dat is: zo snel mogelijk de vlucht beëindigen.

Ik hoop met bovenstaande verhaal eenieder weer eens wakker geschud te hebben en ik wil iedereen adviseren de CO detector op zijn minst in de secundaire scan mee te nemen als je aan het vliegen bent. Ik ga in ieder geval niet meer op pad met een vliegtuig zonder CO detector!